उपजीविका विकासाचं गडचिरोलीतील गुप्त सूत्र: ५,००० कुटुंबांचं भवितव्य कसं बदलणार?
“गडचिरोलीत ‘उपजीविका विकास कार्यक्रम’ : ४९ गावांसाठी समृद्धीचा नवा मार्ग”
गडचिरोली / मुंबई, २६ जुलै, (नसिर हाशमी: गडचिरोली जिल्ह्यातील आकांक्षित तालुक्यांमधील ग्रामीण समुदायांचे जीवनमान उंचावण्यासाठी आणि स्थानिकांना शाश्वत रोजगाराच्या संधी उपलब्ध करून देण्यासाठी महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांच्या पुढाकाराने ‘उपजीविका विकास कार्यक्रम’ राबविला जात आहे. अॅक्सिस बँक फाउंडेशनच्या सक्रिय सहभागाने राबविल्या जाणाऱ्या या महत्त्वाकांक्षी प्रकल्पात जिल्ह्यातील ४९ गावांचा समावेश आहे. १ जानेवारी २०२५ पासून सुरू झालेल्या या उपक्रमासाठी आगामी तीन वर्षांसाठी २०.३४ कोटी रुपयांची आर्थिक तरतूद करण्यात आली आहे. या कार्यक्रमामुळे ५,००० कुटुंबांचा सर्वांगीण विकास होण्याची अपेक्षा आहे.
उपजीविका विकास कार्यक्रमाची उद्दिष्टे
हा कार्यक्रम गडचिरोली जिल्ह्यातील स्थानिक समुदायांना आर्थिकदृष्ट्या स्वावलंबी बनवण्यासाठी आणि त्यांचे जीवनमान उंचावण्यासाठी डिझाइन करण्यात आला आहे. यामध्ये शाश्वत शेतीला प्रोत्साहन, नैसर्गिक संसाधनांचे व्यवस्थापन, शेतीतर उपजीविकेच्या संधी, सामूहिक उद्योजकता आणि आरोग्य-पोषण यासारख्या प्रमुख बाबींवर लक्ष केंद्रित करण्यात आले आहे. या उपक्रमाचे प्रमुख उद्दिष्ट आहे:
– हवामानाशी सुसंगत शेती पद्धतींना प्रोत्साहन देऊन शेती उत्पादकता वाढवणे.
– स्थानिकांना उपजीविकेच्या नव्या संधी उपलब्ध करून देणे.
– सामूहिक उद्योजकतेद्वारे ग्रामीण अर्थव्यवस्थेला बळकटी देणे.
– पोषण आणि आरोग्याविषयी जनजागृती करून समुदायाचे कल्याण साधणे.
प्रगती आणि यशस्वी पावले
३० जून २०२५ पर्यंत या कार्यक्रमात २,००० कुटुंबांची नोंदणी पूर्ण झाली आहे. याशिवाय, जिल्ह्यातील ६६ बोडींचे गाळमुक्तीकरण करून त्यांची जलधारण क्षमता वाढवण्यात आली आहे. या बोडी आधारित शेती प्रणालीत नाविन्यपूर्ण पद्धती अवलंबल्या जात आहेत. यामध्ये मासे संगोपन, कुक्कुटपालन आणि त्याच पाण्याचा पिकांसाठी पुनर्वापर यासारख्या एकात्मिक शेती पद्धतींचा अवलंब केला जात आहे. अशा पद्धतींमुळे शेतकऱ्यांना एकाच जमिनीवरून विविध उत्पन्नाचे स्रोत निर्माण होत असून, त्यांच्या उत्पन्नात लक्षणीय वाढ होत आहे.
नाविन्यपूर्ण शेती आणि उपजीविकेच्या संधी
बोडी आधारित शेती प्रणाली ही गडचिरोलीसारख्या ग्रामीण आणि आदिवासी भागातील शेतकऱ्यांसाठी वरदान ठरत आहे. या प्रणालीत बोडींमधील पाण्याचा वापर मासे संगोपनासाठी केला जातो, त्याच पाण्याचा पुनर्वापर पिकांसाठी होतो आणि याच ठिकाणी कुक्कुटपालनाला प्रोत्साहन दिले जाते. यामुळे शेतकऱ्यांना एकाच वेळी शेती, मत्स्यपालन आणि कुक्कुटपालनातून उत्पन्न मिळते. ही पद्धत केवळ शेती उत्पादकता वाढवत नाही, तर ग्रामीण कुटुंबांना आर्थिक स्थैर्य मिळवून देते.
याशिवाय, शेतकरी गटांच्या माध्यमातून सामूहिक खरेदी-विक्री व्यवस्था निर्माण करण्यावरही भर दिला जात आहे. यामुळे शेतकऱ्यांना त्यांच्या उत्पादनांना योग्य बाजारपेठ आणि चांगला भाव मिळण्यास मदत होत आहे. तसेच, शेतीतर उपजीविकेच्या संधींना प्रोत्साहन देण्यासाठी लघु-उद्योग आणि स्थानिक हस्तकलेला चालना देण्याचे प्रयत्न सुरू आहेत.
आरोग्य आणि पोषणावर विशेष लक्ष
उपजीविका विकास कार्यक्रम केवळ आर्थिक विकासापुरता मर्यादित नसून, स्थानिक समुदायांचे आरोग्य आणि पोषण सुधारण्यावरही विशेष लक्ष देण्यात येत आहे. यासाठी जनजागृती मोहिमा, पोषणविषयक प्रशिक्षण आणि आरोग्य शिबिरांचे आयोजन करण्यात येत आहे. यामुळे विशेषतः महिल आणि मुलांमधील कुपोषणाचे प्रमाण कमी होण्यास आणि त्यांचे जीवनमान सुधारण्यास मदत होईल.
भविष्यातील उद्दिष्टे
२०२७-२८ पर्यंत हा कार्यक्रम सहभागी कुटुंबांचे उत्पन्न दुप्पट करण्याचे लक्ष्य ठेवतो. याशिवाय, शेती उत्पादकता वाढवून आणि उपजीविकेच्या नव्या संधी निर्माण करून ग्रामीण अर्थव्यवस्थेला बळकटी मिळेल. शेतकरी गटांच्या माध्यमातून सामूहिक खरेदी-विक्री व्यवस्था अधिक मजबूत होईल, ज्यामुळे स्थानिक शेतकऱ्यांना बाजारपेठेतील अस्थिरतेचा सामना करण्यास मदत होईल. तसेच, पोषण आणि आरोग्याविषयी सततच्या जनजागृतीमुळे समुदायाच्या एकूण जीवनमानात लक्षणीय सुधारणा अपेक्षित आहे.
मुख्यमंत्र्यांचा पुढाकार आणि अॅक्सिस बँक फाउंडेशनची भूमिका
मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांनी गडचिरोलीसारख्या मागास आणि आदिवासी बहुल जिल्ह्याच्या विकासासाठी विशेष लक्ष दिले आहे. त्यांच्या धोरणांना प्रतिसाद देत अॅक्सिस बँक फाउंडेशनने या कार्यक्रमात सक्रिय सहभाग घेतला आहे. फाउंडेशनच्या आर्थिक आणि तांत्रिक सहाय्यामुळे हा प्रकल्प यशस्वीपणे राबविला जात आहे. स्थानिक समुदाय, शेतकरी आणि स्थानिक प्रशासन यांच्यातील समन्वयाने हा उपक्रम गडचिरोलीच्या ग्रामीण भागात समृद्धीचा नवा अध्याय लिहित आहे.
“‘उपजीविका विकास कार्यक्रम’ हा गडचिरोलीच्या ग्रामीण समुदायांसाठी आशेचा किरण ठरत आहे. शाश्वत शेती, एकात्मिक उपजीविका पद्धती, सामूहिक उद्योजकता आणि आरोग्य-पोषणावरील लक्ष यामुळे हा प्रकल्प केवळ आर्थिक विकासच नव्हे, तर सामाजिक आणि पर्यावरणीय समतोल साधण्यातही यशस्वी ठरेल. २०२७-२८ पर्यंत हा कार्यक्रम गडचिरोलीच्या ४९ गावांमधील ५,००० कुटुंबांसाठी समृद्धी आणि स्वावलंबनाचा मार्ग प्रशस्त करेल, असा विश्वास व्यक्त केला जात आहे.”
About The Author
